Wie was Imrich Karvaš?

Imrich Karvaš
Imrich Karvaš
Geboortehuis van Imrich Karvaš met gedenksteen
Geboortehuis Imrich Karvaš

Toen ik mijn vriendin Emilia Zimková vertelde dat ik geïnteresseerd was in de geschiedenis van Slowakije in de twintigste eeuw, vroeg zij: "Ken je Imrich Karvaš?". Zij gaf mij een artikel dat ze over Karvaš geschreven had en een biografie van de hand van zijn zoon Milan Karvaš. Van beide bronnen heb ik dankbaar gebruik gemaakt om het onderstaande stuk te schrijven. Karvaš heeft een bijzondere rol gespeeld tijdens de Tweede Wereldoorlog en heeft aan den lijve de verschrikkingen ondervonden van zowel het Duitse nazi-regime als van het stalinistische regime in Tsjechoslowakije. Binnenkort, 20 februari, is het 35 jaar geleden dat hij is overleden.

Imrich Karvaš werd in 1903 geboren vlakbij de Slowaakse plaats Levice. Hij studeerde aan de rechtenfaculteit van de Comenius Universiteit in Bratislava en aan de universiteiten van Parijs en Straatsburg. Reeds op 31-jarige leeftijd werd hij buitengewoon hoogleraar in de economie aan de Comenius Universiteit. In 1938 werd hij in de Tsjechoslowaakse regering eerst minister zonder portefeuille en daarna minister van industrie, handel en diensten. De procedure om hoogleraar te worden aan de Karelsuniversiteit in Praag was vrijwel afgerond toen Hitler in maart 1939 het resterende deel van Tsjechië en Moravië bezette en onder Duitse druk de 'onafhankelijke' Slowaakse staat ontstond. Karvaš zag af van het hoogleraarschap en keerde terug naar Slowakije.

In 1939 had Karvaš contact met ambassadeur Osuský in Parijs die voorzag dat Duitsland verslagen zou worden en dat daarna het vooroorlogse Tsjechoslowakije zou worden hersteld. Opdat Slowakije op die gebeurtenissen zou zijn voorbereid, moesten zoveel mogelijk hoge ambtelijke posten worden ingenomen door anti-Duitsgezinde personen, vond Osuský.

President Tiso verzocht Karvaš in maart 1939 om de leiding op zich te nemen van de nieuw te stichten Slowaakse Nationale Bank (SNB). In het gesprek met Tiso wierp Karvaš tegen dat hij niet de meest geschikte persoon was: hij was minister geweest in de laatste Tsjechoslowaakse regering, vrijmetselaar, getrouwd met een Tsjechische, protestant en sociaal-democraat. Tiso vond dat alles geen bezwaar en nadat Karvaš had overlegd met een aantal vooraanstaande tegenstanders van het regime nam hij de functie aan en werd hij gouverneur van de SNB, zonder politieke verplichtingen.

Imrich Karvaš
Imrich Karvaš

Karvaš deed zijn best om de belangen van de Slowaakse economie zo goed mogelijk te behartigen en te verdedigen tegen de druk van de nazi's. In 1942 werd hij tevens benoemd tot voorzitter van het Bureau voor de bevoorrading van Slowakije. In die functie moest hij ervoor zorgen dat de bevolking zo goed mogelijk werd voorzien van levensmiddelen, schoeisel, brandstof, enzovoort.

In de zomer van 1944 had Karvaš contact met de voorzitter van de illegale Slowaakse Nationale Raad, die bezig was met de voorbereiding van de Slowaakse Nationale Opstand. Op diens verzoek gaf Karvaš als gouverneur van de SNB opdracht om drie miljard kronen over te brengen naar de filialen van de SNB in Midden-Slowakije. Verder zorgde hij als voorzitter van het Bureau voor de bevoorrading voor extra voedsel en brandstof in Midden-Slowakije. Bovendien liet hij vrijwel alle goudvoorraden van de SNB transporteren naar Zwitserland om ze niet in handen te laten vallen van de Duitsers als die Slowakije zouden binnenvallen. Direct na het uitbreken van de Slowaakse Nationale Opstand, liet hij de Slowaakse rekeningen in Zwitserland blokkeren.

Op 29 augustus brak de opstand uit; vlak daarvoor stuurde Karvaš zijn vrouw en kinderen naar Midden-Slowakije. Hijzelf zou later volgen. Op 3 september werd hij echter in Bratislava gearresteerd door de Duitse SS en overgebracht naar Berlijn, waar hij werd verhoord door de Gestapo. Zoals gebruikelijk werd daarbij geweld niet geschuwd. Hij werd onder meer beschuldigd van medeplichtigheid aan de voorbereiding van de Slowaakse Nationale Opstand, aan de sabotage van de economie van het Duitse Rijk en samenwerking met de communisten. Begin 1945 werd hij ter dood veroordeeld, maar niet geëxecuteerd. In april volgde verhuizing naar diverse concentratiekampen, onder meer naar Dachau. Op 28 april werden hij en zijn medegevangenen bevrijd door de Amerikanen.

Hij was erg vermagerd en verzwakt, had last van epileptische aanvallen en problemen met zijn ogen, het gevolg van de 'verhoren' door de Gestapo. De rest van zijn leven bleef hij die oogproblemen houden. Zoals iedereen die in dienst van het Tiso-regime gewerkt had, moest ook Karvaš zich na de oorlog verantwoorden. Hij werd in 1946 door de rechtbank niet alleen van alle blaam gezuiverd, maar ook geprezen voor zijn houding en zijn daden tijdens die periode.

Imrich Karvaš als getuige in het proces tegen Tiso
Karvaš als getuige in het proces tegen Tiso

In 1948 namen de communisten de macht in Slowakije over en al gauw begonnen, net als in Stalin's Sovjet-Unie, de schijnprocessen tegen iedereen die het regime als tegenstander beschouwde. In mei 1949 werd Imrich Karvaš gearresteerd. Hij werd beschuldigd van spionage en veroordeeld tot een gevangenisstraf van anderhalf jaar met verbeurdverklaring van al zijn bezittingen. Zijn gevangenschap doet zijn gezondheid geen goed: hij moet enkele keren aan zijn ogen worden geopereerd. Ook zijn vrouw lijdt zwaar onder de spanningen; zij moet worden opgenomen in een psychiatrische inrichting waar ze wordt behandeld met electroshocks. Eind 1950 mag Karvaš weer naar huis.

Daarmee is het leed nog niet geleden. Hij wordt met vrouw en jongste zoon verbannen uit Bratislava en woont voortaan in de Hoge Tatra's. Omdat de meeste mensen geen moeilijkheden met de autoriteiten willen, vermijden ze het contact met een veroordeelde. Zo raakt het gezin ook sociaal geïsoleerd. Inkomsten zijn er vrijwel niet en Karvaš verdient een paar kronen met privélessen Engels, Frans en Duits. Ook de bruiloft van zijn dochter in Bratislava kan hij niet bijwonen.

In mei 1958 wordt Karvaš opnieuw gearresteerd en, samen met anderen, beschuldigd van hoogverraad, dat wil zeggen: samenzwering met het doel het communistische bewind omver te werpen. Hij wordt zodanig onder druk gezet dat hij een bekentenis ondertekent. Hij wordt deze keer veroordeeld tot 17 jaar gevangenisstraf. Mevrouw Karvaš moet opnieuw worden opgenomen omdat ze psychisch instort, zoon Milan en schoonzoon Oskar worden uit hun werk ontslagen en Milan en zijn zuster Oľga moeten de zorg op zich nemen voor hun jongste broer van 15 jaar.

Na twee jaar is het maatschappelijk klimaat enigszins verzacht. Ter gelegenheid van de viering van 15 jaar einde van de Tweede Wereldoorlog, verleent president Novotný amnestie en Imrich Karvaš mag weer naar huis. Hij is een menselijk wrak geworden, een schaduw van de intelligente, zelfbewuste, sterke man die hij ooit was.

Na enige tijd stelt Karvaš, met zijn medeveroordeelden en met behulp van hun advokaten, pogingen in het werk om herziening te krijgen van hun vonnis. Dat gaat niet zonder slag of stoot.

In 1968 wordt in de kranten uitgebreid aandacht besteed aan de misdaden die het bewind beging in de schijnprocessen van de jaren 40 en 50. Eindelijk volgt op 3 april 1969 de definitieve uitspraak dat Karvaš en zijn medebeklaagden worden vrijgesproken.

Imrich Karvaš overlijdt in 1981.

De volgende brief van Imrich Karvaš aan zijn zoon Milan ter gelegenheid van diens veertigste verjaardag (in 1972) zegt niet alleen iets over Milan, maar ook over de waarden die Imrich belangrijk vindt:

Lieve Milan,

Volgende week word je veertig. Dat is een mijlpaal waarbij een mens gewoonlijk stilstaat en misschien voor het eerst de balans opmaakt van zijn leven. Laat ook mij bij deze gelegenheid terugkijken op jouw afgelopen veertig jaar.

Van kinds af aan was je ijverig en volhardend. Dat zijn weliswaar goede eigenschappen, maar dat is nog niet alles. Wat ik bij jou het meest waardeer, of beter gezegd, wat ik in jou bewonder, is jouw sterke gevoel voor eerzaamheid en oprechtheid en voor rechtvaardigheid. Al deze eigenschappen maakten van jou en maken van jou een Mens. Niet een mens als biologische soort, maar Mens als een ethisch individu, die zich ervan bewust is dat hij niet alleen voor zichzelf leeft, maar ook, misschien wel voornamelijk, voor zijn naasten en voor alle mensen om hem heen.

Wanneer ik jou bij je veertigste verjaardag een goede gezondheid, veel geluk en harmonie en verdere successen in je werk wens, hoop ik tegelijkertijd dat je de eigenschappen die van jou een Mens maken, vasthoudt, en zelfs vervolmaakt.

Dus Milan, lang zul je leven!

Ik geef je een hand en kus jou,

Vader

Bronnen:

  • Môj otec Imrich Karvaš, door zijn zoon Milan Karvaš. Uitgever: Vydavateľstvo Rak (2001)
  • Univerzitný profesor Imrich Karvaš, door Emilia Zimková, artikel in Biatec, Vol. 21, 2013-3
  • Slowaakse, Tsjechische en Engelse Wikipedia onder 'Imrich Karvaš'

Video's:

Dokument Financoval som Slovenské národné povstanie (10 delen, in het Slowaaks)

Sytse Knypstra 2016