Het trekkersboekje van Johannes Butzbach uit Miltenberg

In de jaren 80, bij een bezoek aan boekhandel Pegasus, viel mijn oog op een boekje met de titel Wanderbüchlein des Johannes Butzbach, genannt Piemontanus. Op de omslag een middeleeuwse tekening van een wandelaar en uit de flaptekst begreep ik dat het om een autobiografie ging van iemand die aan het einde van de vijftiende eeuw voettochten had gemaakt door Zuid-Duitsland en Bohemen en naar Deventer. Ik had zelf ook wandelingen in Tsjechië gemaakt en woonde destijds in Deventer, dus dat boekje kon ik niet laten liggen. Het was uitgegeven in Oost-Berlijn en voor DDR-begrippen prachtig uitgevoerd en geïllustreerd.

Omslag
Omslag van het boekje

De auteur, Johannes Butzbach, is in 1477 in Miltenberg, ten zuid-oosten van Frankfurt, geboren. Nadat hij door een onderwijzer verschrikkelijk was afgeranseld wegens spijbelen, werd hij door zijn ouders van school gehaald. Daarna vertrouwden ze hem in de herfst van 1488 op elfjarige leeftijd toe aan de hoede van een oudere buurjongen die met hem op stap ging om een betere school voor Hans (Johannes) te zoeken. De buurjongen zorgt echter niet goed voor Hans. Nadat hij het meegekregen geld er door had gejaagd, stuurt hij Hans uit bedelen en later zelfs uit stelen. Ongehoorzaamheid wordt bestraft met de roe.

School
Onderwijzer (met roe) en leerlingen (Augsburg 1471)

Vanaf 1488 trekken ze eerst samen door Zuid-Duitsland, en nadat Hans zijn begeleider van zich heeft afgeschud, gaat hij alleen verder, in Noord-Bohemen. Daar werkt hij voor adellijke heren en leeft hij tussen de ketters, die hij als vroom katholiek verafschuwt. Die ketters zijn volgelingen van hervormer Johannes Hus. Hij wordt uitgebuit door zijn werkgevers, totdat het hem lukt te vluchten en naar Miltenberg terug te keren. Het is dan in het begin van het jaar 1494 en hij is dan vijf en een half jaar van huis geweest.

Nadat hij een vak heeft geleerd als kleermaker in Aschaffenburg en dit vak heeft uitgeoefend in het klooster Johannisberg, besluit Johannes om toch nog verder te studeren. Hij kiest Deventer als doel, waar hij gaat studeren aan de gerenommeerde Latijnse school die destijds onder leiding stond van Alexander Hegius. In Deventer maakt hij de school niet af, maar besluit hij in te treden in het benediktijnerklooster Maria Laach, bij Koblenz. Daar wordt hij uiteindelijk prior. In 1506 beschrijft hij voor zijn halfbroer Philip zijn reizen in het boek Odeporicon, in het Latijn. Hij sterft in 1516. Het boekje 'Wanderbüchlein des Johannes Butzbach, genannt Piemontanus' is een vertaling van Odeporicon in het Duits.

Versies

1506: Het oorspronkelijke handschrift van Butzbach bevindt zich in de Universiteitsbibliotheek in Bonn. Het is niet in druk uitgegeven.

1869: Er verschijnt een Duitse vertaling van de hand van D.J.Becker.

1890: In Oktober 1890 verschijnt in The Atlantic Monthly een samenvatting in het Engels van de versie van D.J. Becker door J.K. Paulding , blz 480 - 491.

1912: Uitgave door de Insel uitgeverij.

1928: Een selectie uit het boek, namelijk het gedeelte dat zich afspeelt in Bohemen, verschijnt in een Tsjechische vertaling: 'U kacířů v České zemi' (Onder de ketters in het Boheemse land), uitgegeven door uitgeverij Pokrok en vertaald door Eduard Bass.

1933: Op http://www.elfinspell.com/ButzbachMyIntro.html is een Engelse vertaling (uit het Duits) te vinden, van de hand van Robert Francis Seybolt en Paul Monroe. De vertaling is uitgegeven bij Edwards Brothers in Ann Arbor, Mich. in 1930.

1975: Bij de Univerzita Karlova verschijnt de Tsjechische vertaling uit het Latijn: 'Humanistická etnografie Čech: Johannes Butzbach a jeho Hodoporicon' door Karel Dvořák.

1984: Het boekje dat ik in de jaren tachtig kocht, is uitgegeven bij de Union Verlag in (Oost-)Berlijn. Het is bewerkt en van een nawoord voorzien door Leonhard Hoffmann.

1991: Er verschijnt een tweetalige uitgave (Latijn en Duits), waarbij de Duitse versie opnieuw is vertaald en becommentarieerd door Andreas Beriger.

2019: Op https://pyqrs.eu/sk/butzbach/nederlands verschijnt een vertaling in het Nederlands door Sytse Knypstra van de Duitse versie van 1984.

Een kaart met de plaatsen waar hij is geweest (boek 1: blauw, boek 2: groen, boek 3: oranje)

Meer over Butzbach: